De intrede van de PC heeft de schaakwereld (niet alleen de schaakwereld, trouwens) grondig veranderd. De schaakprogramma's concurreren tegenwoordig met de sterkste grootmeesters - denk maar aan de match tussen Deep Blue en Kasparov - zodat iedereen zowat een grootmeester in huis kan halen om tegen te spelen of partijen mee te analyseren. De grootste verandering voor de menselijke schakers kwam er echter niet door Fritz, Hiarcs of andere Juniors, maar door het programma Chessbase.
Dit database-programma maakt het mogelijk om miljoenen schaakpartijen op een eenvoudige manier te bewaren, te becommentariëren, te publiceren en later terug op te zoeken. Op zowat alle tornooien gebruikt men Chessbase om de partij in te geven om later een tornooiboek te maken. Veel schakers houden niet hun notatiebriefjes bij in mapjes, maar bewaren die in een Chessbase-database. En er zullen niet veel topschakers meer rondlopen die voor hun openingsvoorbereiding geen gebruik maken van de fantastische mogelijkheden van Chessbase. Ook in de schaakwereld gelden de regels van de huidige "kennismaatschappij": wie niet kan werken met Chessbase (of andere programma's) zal altijd achterop hinken.
Ondertussen is versie 8.0 net uit, maar omdat Chessbase 7.0 voorlopig nog de meestgebruikte versie, zullen we die hier bespreken. Wie met 1 versie kan werken, zal geen problemen hebben om over te schakelen naar een andere versie.
Zorg ervoor dat je een Chessbase-CD hebt om het programma te installeren. Als je de CD in de CD-drive steekt, zal hij automatisch een programma opstarten om de installatie te doen. Voor wie niet veel ervaring heeft met PC's is het wellicht het gemakkelijkst om tijdens de installatie alle opties te laten staan zoals het programma voorstelt. (Voor de gevorderden: het is interessant om de 'internet-versie' te installeren, zodat je je partijen op het internet kunt publiceren, zoals op deze website.) Nadat je het programma geïnstalleerd hebt, kun je Chessbase opstarten met het icoon op de desktop of via de start-knop op de taakbalk. Als je de eerste maal het programma opent, komt het venster van de "user guide" op de voorgrond, dat je telkens bij het opstarten tips geeft voor het gebruik van Chessbase. Sluit dit venster (er is ook een optie om er voor te zorgen dat de user guide je in de toekomst niet meer zal lastigvallen). Je komt nu terecht in het echte Chessbase-venster. (Klik hier om te zien hoe dit eruit ziet)
Je kunt niet zomaar partijen ingeven en bewaren. Je moet eerst beslissen in welke database de partij moet terechtkomen. Een database is een verzameling van gegevens (in dit geval schaakpartijen).
De eerste stap nadat je het programma geïnstalleerd hebt, is dus het maken van een database. Daarvoor ga je in het menu naar Database en kies je voor New. (We leren hier werken met een Engelstalige versie.)
Nu krijg je een venster om de database een naam te geven en te bepalen waar je hem wilt opslaan. Als naam gebruiken we bv. "les". Klik hier om een afbeelding van het scherm te zien nadat de database aangemaakt is.
Zoals je ziet, staat steeds één van de databases in het rood. Dat is de werk-database. Er is altijd maar één database die als werk-database staat. De nieuwe partijen die je ingeeft, komen steeds in de werk-database terecht. Het is heel belangrijk om goed te kijken welke database geselecteerd is als werk-database. Om een andere data-base als werk-database te gebruiken, klik je gewoon met je rechtermuisknop op de database en in het menuutje dat tevoorschijn komt, klik je onderaan op Set as write database, waarna de database rood wordt (en dus de werk-database is).
Om een nieuwe partij in te geven, moet je klikken op het bovenste icoontje (afbeelding van een hoek van een schaakbord) in de werkbalk aan de linkerkant van het scherm. Je krijgt nu een schaakbord waarop je de zetten kunt ingeven door de stukken te verslepen. (Klik hier om het scherm te zien.) Als je mist bij het ingeven, ga je gewoon terug (met de knop "één zet terug" of door met de muis te klikken in de rechterkant van het scherm, op de zet waar je verandering wil aanbrengen) en je voert op het bord de juiste zet uit. Het programma komt dan vragen of de nieuwe zet een verbetering van een fout is - Overwrite - of als de nieuwe zet het begin van een analyse-variant is - New variation. Het ingeven van zetten en varianten is niet zo moeilijk, na wat oefening heb je het snel onder de knie.
De belangrijke knoppen voor het becommentariëren staan onderaan het scherm:
Als je een partij uit een database wilt verwijderen, dan selecteer je de partij in het overzichtsvenster van de database en je drukt op de delete-toets. De partij komt dan in een lichtere kleur te staan, met een streep erdoor. Ze is nog niet verdwenen, dus je kunt je actie ongedaan maken door de partij te selecteren en nogmaals op de delete-toets te drukken. Om de partij helemaal te verwijderen moet je (als de partij dus doorstreept is in de database) uit de database gaan, de database selecteren (niet openen!) en in het menu voor Technical, Physical Deletions kiezen. Alle doorstreepte partijen in de database zullen nu ook echt verwijderd worden.
Op het Internet kun je veel partijen terugvinden. Die kun je downloaden en op je harde schijf bewaren. De partijen kun je dan bekijken door de database te openen door in het menu voor Database, Open te kiezen. (Kies steeds voor "Permanent symbool", dat werkt gemakkelijker)
Je kunt gemakkelijk partijen van de ene database naar de andere kopiëren met het Windows-principe "kopiëren en plakken".
Om een database te verwijderen, selecteer je de database en druk je op de delete-toets.
Weten wat en hoe je tegenstander speelt, is een heel groot voordeel in een partij, zeker als je ook nog eens goed voorbereid bent. Met Chessbase kun je heel gemakkelijk de partijen van een bepaalde speler terugvinden (als je er staan hebt, natuurlijk: je moet zoveel mogelijk partijen proberen te verzamelen!).
Alles wat je moet doen, is met de rechtermuisknop op een database klikken. Je krijgt een menuutje met veel opties, waarvan Search games en Players de belangrijkste zijn. Met Players krijg je een alfabetisch overzicht van alle spelers van wie in die database een partij staat. Als je dubbelklikt op de naam van de speler, krijg je meteen alle partij van de speler in de database voorgeschoteld. Heel handig als je bv. wilt weten hoe je komende tegenstander in de interclubs speelt.
Met Search games heb je meer mogelijkheden om te zoeken: je kunt niet alleen op naam zoeken (let er wel op dat je de naam juist typt: voor het programma zijn hoofdletters en kleine letter verschillend), maar ook op een bepaalde stelling, tornooi... of een combinatie van deze elementen. Wellicht zul je deze optie minder nodig hebben dan Players.
Eenmaal je een grote database hebt met bv. meer dan 1 miljoen partijen (je kunt die databases kopen in schaakwinkels of zelf opbouwen door heel veel van het Internet te downloaden) kun je uit die grote database de nodige inspiratie halen om je openingsrepertoire te verbeteren.
Een voorbeeld:
Je moet in de interclubs spelen die altijd een vreemd variantje tegen jouw opening speelt. Hij speelt met wit altijd 1.e4 c5 2.d4 cxd4 3.c3 en je weet niet echt wat je daar moet tegen spelen. Je kunt natuurlijk onmiddellijk beginnen met de stelling zelf te analyseren, maar het is veel beter om eerst eens te kijken wat Chessbase je kan vertellen (je hoeft tenslotte niet zelf het warm water opnieuw uit te vinden).
De eerste stap: we zorgen ervoor dat we een database hebben met heel veel partijen -liefst van sterke schakers. Die database gaan we als referentie-database gebruiken. Dat doe je door met de rechtermuisknop op de database te klikken en voor Properties te kiezen. Je ziet dat je in het volgende scherm heel wat kunt veranderen voor de database: de naam, het icoontje. Wat ons interesseert is de optie Reference database, die je moet aanvinken. Nu is de database ingesteld als referentie-database.
De volgende stap: we zetten de te zoeken stelling op het bord (die kun je krijgen door een al ingegeven partij na te spelen of door een nieuwe partij te beginnen) en we klikken met de rechtermuisknop op het bord. Als je voor Search in: ... kiest, dan zal hij je gewoon alle partijen in de referentie-database geven waarin de stelling voorkomt. Veel interessanter is Opening report. Als je dit kiest, dan gaat hij niet alleen alle partijen met die stelling zoeken, hij geeft je er meteen ook een hele hoop interessante cijferstatistieken bij zodat je snel kunt zien welke zetten interessant voor je zijn en welke niet. Heel handig!!
Let wel op dat je niet te veel terugvalt op Chessbase. Chessbase kan je snel goede ideeën geven in een bepaalde stelling, maar je moet nog altijd de variant analyseren om hem onder de knie te krijgen. Het heeft geen zin om één zet langer een variant te kennen dan je tegenstander, als je onmiddellijk daarna toch in de fout gaat omdat je de stelling niet begrijpt.
Je kunt partijen op verschillende manieren uitprinten met het Printing-menu, maar de handigste zijn Diagram -Clipboard en Notation Clipboard. Als je dit aanklikt, dan hoef je in een ander Windows-programma (zoals Word) enkel maar te plakken om de partij of een diagram te hebben.