Het Bauhaus

De turbulente geschiedenis van het Bauhaus bevat een paradox, namelijk dat hoewel het is opgericht in een geest die het grote belang van 'het bouwwerk' erkende, architectuur in de eerste acht jaar geen onderdeel van de opleiding was. Desondanks is de invloed van het Bauhaus nog steeds te zien in het gebruik van geprefabriceerde onderdelen en in het functionele ontwerp van vele hedendaagse woningen. Het Bauhaus veranderde ook de manier waarop architectuur wordt onderwezen (vooral in de Verenigde Staten) door studenten praktische training te geven in kunst en ambacht en het Modernisme onderdeel te maken van de studie.

De periode direct na de Eerste Wereldoorlog was in Duitsland een tijd van grote economisch moeilijkheden. Het was toeval dat da stad Weimar, waar het Bauhaus in 1919 werd opgericht net de zetel werd van de nieuwe regering, waarnaar de 'Weimar republiek' is genoemd.

Tot op zekere hoogte was de kiem voor het Bauhaus gelegd in de Werkbund, een vereniging die was opgericht in 1907 door Hermann Muthesius (1886-1927) met het tweeledige doel de kwaliteit van fabrieksmatige geproduceerde goederen te verbeteren en de rol van ontwerpers in de industrie te vergroten. Onder de ontwerpers die bij de Werkbund betrokken waren, was de Belg Henry van de Velde, die een school voor kunst en ambacht opzette in Weimar. Deze school voorzag het Bauhaus van lokalen en van een deel van de staf.

WaIter Gropius (1883-1969), in die tijd bekend als ontwerper bij AEG, werd gekozen als directeur. In zijn openingsrede pleitte Gropius voor het slechten van de barrières tussen kunstenaars en ambachtslieden. Tegelijkertijd proclameerde hij: 'het einddoel van alle creatieve activiteit is het bouwwerk.' Het Bauhaus werd opgezet als een aantal werkplaatsen en werd geïnspireerd door de Engelse Arts and Crafts-beweging. Onder de eerste docenten waren gerenommeerde kunstenaars als Johannes Itten en Lyonel Feiniger, later ook Paul Klee en Vassily Kandinsky. Alle studenten moesten een algemene Vorkurs volgen bij Itten, in veel opzichten het prototype van de basiscursus voor hedendaagse studenten. De studenten moesten ontwerpen maken die konden worden verkocht aan de industrie, maar deze hadden in de beginjaren weinig succes.


Walter Gropius

Het Bauhaus onderwees de toekomstige kunstenaar op grond van progressieve didactische principes. De vorming van de creativiteit van het individu was de doelstelling. Leerlingen verfijnden hun talenten door het hanteren van materialen als hout, glas, textiel, steen, metaal. Persoonlijkheid ontwikkelden ze door het uitvoeren van eenvoudige handelingen zoals plooien, stapelen, snijden, aaneenhechten. Soms leidde dat tot gekke bouwsels, soms tot logische blokken. Al doende kreeg de leerling meer zicht op zijn latere rol. Bauhaus verbond de werkwijze van het vroegere gilde (het leren van een ambacht) met de noodzaak van de toekomst, het experimenteren met nieuwe materialen, het uitvinden van prototypes. Men werkte individueel met de hand maar men diende ook te denken aan de machine. De producten waren niet bestemd voor een tentoonstelling maar voor praktisch gebruik. De leerlingen maakten schetsen naar de natuur; ze bestudeerden eveneens industriële producten. En al traden beroemde beeldende kunstenaars toe tot het lerarenkorps, het Bauhaus verdedigde eerder de toegepaste kunsten dan de vrije kunsten; een mooie tafel was noodzakelijker dan een mooi schilderij. Vrije kunsten leidde men in andere banen: schilderen was kleurtheorie en -praktijk, beeldhouwen was constructie.

Gropius bleef ondertussen werken in zijn architectenbureau samen met zijn partner Adolf Meyer en in 1921 kregen ze opdracht een villa te bouwen voor de industrieel Adolf Sommerfeld. Het Sommerfeld Haus was de eerste mogelijkheid voor Bauhaus-studenten om betrokken te zijn bij het ontwerpen van een echt gebouw. Ze leverden de interieurs, accessoires en meubels. Het was geheel ut hout geconstrueerd en leek op een blokhut in de traditionele Heimatstil; het was versierd met expressionistische houtsneden en gebrandschilderd glas. Het Expressionisme was echter op zijn retour in Duitsland en werd opgevolgd door een meer rationele stijl, bekend als Nieuwe Zakelijkheid.

In het volgende jaar, 1922, veranderde het Bauhaus van richting van de Arts and Crafts naar de machines en technologie. Itten ging weg en werd vervangen door de Hongaar László Moholy-Nagy, terwijl Gropius veel van zijn ideeën herzag onder invloed van de Nederlandse abstracte kubist Theo van Doesburg.

In 1923 organiseerde het Bauhaus de eerste grote expositie, waarop het centrale object een experimenteel huis was, ontworpen door de schilder Georg Muche. Dit ‘Haus am Horn’ was een van de eerste prototypen van een huis dat kon worden gemaakt van in massa geproduceerde onderdelen. De eenvoudige constructie bestond uit een vierkant skelet van staal en beton met een centrale woonkamer met lichtkap, omringd door andere kamers. Er sprak een geest van functionaliteit uit; iedere kamer was gebouwd voor een speciaal doel. De keuken van Marcel Breuer (1902-1981) was futuristisch, met een doorlopend werkblad en kasten eronder en erboven.


Werkplaatsen, Bauhaus in Dessau, Walter Gropius, 1925-1926. Hier is de vliesgevel volledig ontwikkeld en vormt hij een transparant scherm, dat de constructie binnen volledig zichtbaar maakt.

In 1925 werd het Bauhaus door conservatieve nationalisten gedwongen Weimar te verlaten. Gropius vond een nieuwe locatie in de industriestad Dessau, waar voldoende financiële steun werd gevonden om een nieuw complex te bouwen voor de school. Het Bauhaus in Dessau bestond uit twee blokken die met elkaar waren verbonden door een overdekte brug, en omvatte lesruimten, werkplaatsen, studentenverblijven, een eetzaal, een theater, een gymnastiekzaal en het architectenbureau van Gropius en Meyer. Het skelet was van gewapend beton, één kant van de werkplaatsen bestond uit een glazen wand (vliesgevel) en het dak was plat en bedekt met een nieuw, waterdicht materiaal.

Net als het Haus am Horn waren de nieuwe gebouwen opvallend door hun functionaliteit en door de afwezigheid van decoratie. Gropius bouwde ook huizen voor zichzelf en de docenten aan een nabije laan, gebaseerd op de ontwerpen die hij had gemaakt voor een woningbouwproject in Weimar.

In Dessau kwam het Bauhaus in een volwassen, postexperimentele fase, gericht op de training van industrieel ontwerpers en de productie van ontwerpen die in de eerste plaats praktisch waren. Marcel Breuer maakte zijn beroemde stoelen van gebogen stalen buizen, verchroomd en met leren zittingen.

De architectuurafdeling werd in 1927 opgezet door Hannes Meyer (1889-1954) en een van de eerste opdrachten was het assisteren van Gropius met een experimenteel woningbouwproject in de wijk Törten in Dessau. Het was de eerste mogelijkheid voor Gropius zijn theorieën over bouwen met standaardelementen op grote school te testen. Elk huis werd in drie dagen opgezet uit onderdelen als betonnen muurpanelen, die ter plekke werden gemaakt. Drie fasen van de wijk werden gerealiseerd, maar de technieken waren gebrekkig en binnen een paar jaar vertoonden de huizen scheuren en waren ze vochtig. In Törten werd ook een stalen huis gebouwd, dat was ontworpen door Muche en Richard Paulick. Ze gebruikten het stalen skelet als kenmerk in plaats van het te verbergen.


Deze vrijdragende stoel waarvan de voorpoten bestaan uit twee stalen buizen die naar achteren doorlopen, is in ca. 1928 ontworpen door Marcel Breuer. Het ontwerp is een schoolvoorbeeld van het functionalisme. De stoel op de afbeelding is gemaakt van aluminium en geschilderd hout.


Walter Gropius, schoenleestfabriek in Alfelt an der Leine 1910.

Gropius verliet het Bauhaus in 1928 om zich op zijn eigen werk te concentreren en werd opgevolgd door Hannes Meyer, die het Bauhaus meteen op een nieuwe, sociale koers zette. Het liet zijn eclecticisme vallen ten gunste van ontwerpen voor de massa, met de bedoeling goedkope objecten te produceren, zoals multiplexmeubelen, die de arbeider zich ook kon veroorloven.

Onder Meyer maakte het Bauhaus een economische bloei door, maar door de groeiende politieke druk moest hij al na twee jaar ontslag nemen. Mies van der Rohe (1886 1969), reeds een volleerd technicus op het gebied van staal en glas, nam het over. Hij introduceerde een grotere nadruk op de theorie en concentreerde zich weer op het produceren van exclusieve ontwerpen voor de rijke elite. Ondanks Mies' pogingen de politiek buiten het Bauhaus te houden, werd het in 1932 door de overheid gesloten en de gebouwen werden leeggeroofd door de nazi's. Een laatste poging het Bauhaus te laten herleven in een leegstaande fabriek in Berlijn eindigde abrupt toen de politie het gebouw binnenviel. - het Bauhaus was voorgoed gesloten.

In de volgende jaren schaarden Gropius, Mies van der Rohe, Moholy-Nagy en Breuer zich bij de exodus van kunstenaars en intellectuelen uit Nazi-Duitsland naar de Verenigde Staten. Ze werden er hartelijk ontvangen. Ze kregen invloedrijke posities en verspreidden ze de ideeën van het Bauhaus. Moholy-Nagy ging zelfs zo ver dat hij een 'New Bauhaus' opzette in Chicago in 1937. Mies van der Rohe werd voorzitter van de faculteit voor architectuur aan het Illinois Institute of Technology, terwijl Gropius hoogleraar architectuur werd in Harvard. Beiden speelden een rol bij de (veel te late) acceptatie van het Modernisme door het Amerikaanse establishment.

Het Museum of Modern Art nodigde allen uit, en wijdde een tentoonstelling aan hun werk. De Europese meesters - de 'Blanke Goden' noemt de auteur Tom Wolfe hen kritisch - kregen veel Amerikaanse volgelingen. Germaanse waarden als 'minimale stijl van heldere kleuren en krachtige vormen', 'logica van doorzichtige structuren' en 'synthese van kunst en techniek' weerklonken in de Nieuwe Wereld. Maar het waren slechts de brokstukken van het Bauhaus van Weimar die men hier op de bodem tot een monument oprichtte. Bauhaus institutionaliseerde en richtte zich vooral tot een vorm van prestigieuze architectuur en beeldende kunst. Vroegere idealen, zoals het engagement om een mooie wereld te scheppen voor iedereen, de romantiek van bet Gesamtkunstwerk of de verantwoordelijkheid om jongeren een creatieve vorming te geven, losten op in de hemel boven de wolkenkrabbers.

home