Art Deco



De Art Deco-architectuur werd, in tegenstelling tot andere Art-Deco-disciplines, niet beheerst door de Fransen maar door de Amerikanen. De voor de Parijse Exposition Internationales des Arts Décoratifs et Industriels Modernes van 1925 gecreëerde gebouwen behoorden voor het merendeel tot de Art Deco, maar waren slechts van tijdelijke aard. Latere ontwerpers kenden ze slechts van foto's en tekeningen. Puristen beweren niettemin dat die gebouwen de enige echte Art Deco vormden.

De ook nu nog opvallende wolkenkrabbers van New York, Chicago en andere Amerikaanse steden, met hun spitse torens, getrapte opstanden, decoratieve lofwerk en geometrische friezen, zijn de belichaming geworden van de Art Deco. Daarnaast bevatten ook minder imposante gebouwen, zoals bioscopen, warenhuizen, hotels en woonhuizen Art Deco-elementen. En daarvan zijn in alle landen, waar de principes van Le Corbusier en het Bauhaus of elementen van de verheven Franse Art Deco werden toegepast of verwerkt, talrijke voorbeelden te vinden.

De Parijse Exposition van 1925, die in feite een overgang betekende, was de eerste tentoonstelling van Art Deco-architectuur. Vele gebouwen droegen nog de sporen van de voorafgaande monumentale stijl van omstreeks 1900, maar verschillende paviljoens waren reeds sterk modernistisch, sommige geheel, de meeste echter in hun toegevoegde details.

Het opvallendste en meest controversiële gebouw van de expositie was het Pavilion de l'Esprit Nouveau van Le Corbusier, ontbloot van de afschuwelijke decoratieve kunst die hij 'een afgelopen zaak' achtte, en ingericht met gestandaardiseerde massa-producten. Het meubilair was saai en lelijk, maar het gebouw zelf deed zijn naam, De Nieuwe Geest, eer aan: het was zeer licht, had een hoog plafond en het ontwerp van de vertrekken en ruimten was praktisch.

klik hier
L'Esprit Nouveau, het paviljoen van Le Corbusier op de Exposition van 1925 in Parijs. Een fraaie witte doos, gebouwd om een boom; dit huis veroorzaakte een schandaal, al was het een duidelijk teken van het machinetijdperk.

In dezelfde functionele, modernistische stijl werkten in Frankrijk Robert Mallet-Stevens, en Eileen Gray; in Duitsland Walter Gropius en Ludwig Mies van der Rohe; en elders in Europa Walter Reitz en Adolf Loos. In de Verenigde Staten ontwierp Frank Lloyd Wright huizen die hun natuurlijke omgeving completeerden. Zij waren praktisch, geconstrueerd van hout en glas, en pasten beter hij hun vaak bosrijke omgeving dan de met strak wit afgewerkte constructies van Gropius, Mallet-Stevens en Eileen Gray. Interessant is de specifieke, witgekalkte en met pasteltinten opgeluisterde Art-Deco-architectuur van Old Miami Beach in Florida, waarvan een groot deel combinaties vertoont van gebogen en vlakke muren, cirkelvormige en veelhoekige ramen, afgezet tegen rechtlijnige kozijnen, en overdadig, vaak 'gebogen' traliewerk: elementen die alle te vinden zijn in modernistische gebouwen van Le Corbusier, de vertegenwoordigers van het Bauhaus e.a.

klik hier
Chrysler-gebouw, New York, Wiliam van Alen, 1928-1930. Zoals zoveel wolkenkrabbers die in deze periode in Manhattan werden gebouwd, was het Crysler Building een 'Verticale Stad' van kantoren met de vele liften als belangrijkste verbindingswegen. Het is al ruim 60 jaar hèt symbool van de stad New York en het heeft alle stijlwisselingen doorstaan. Het romantische en fantastische ontwerp van Wiliam van Alen is gebaseerd op het automobielbedrijf van de cliënt; de spits van roestvrije stalen bogen die voorzien zijn van driehoekige ramen is briljant. Hoewel sommige architecten er geen goed woord voor over hadden, belichaamt dit juweel uit de Art Deco-periode de energie, zwierigheid en vaart van deze periode. De toren van wit geglazuurde steen, voorzien van grijze sierlijsten en waterspuwers op de hoeken, past perfect bij de uitstekende geproportioneerde onderbouw. De lobby is afgewerkt in Afrikaans rood marmer en de liftdeuren zijn rijkelijk met kersenhout ingelegd.

De wolkenkrabber, symbool van zakelijk succes, industrie en kapitalisme, begon rond de eeuwwisseling de horizon van Chicago en New York te bepalen. Verheven scheppingen als Chrysler Building, Empire State Building, Chanin Building, het Rockefeller Center en de Radio City Music Hall blijven de volledigste vormen van Amerikaanse Art-Deco-architectuur. Daarnaast telde indertijd vrijwel iedere stad in de V.S. op zijn minst één Art-Deco-gebouw: een postkantoor, bioscoop, warenhuis of kantoorgebouw.

Het Chrysler Building in 42nd Street en Lexington Avenue werd in 1927 ontworpen door William van Alen in opdracht van de projectontwikkelaar William H. Reynolds, die de pacht-vergunning en de plannen later verkocht aan de automagnaat Walter P. Chrysler. Het zwaar gedecoreerde gebouw, 319 m hoog, werd voltooid in 1930. De hoog oprijzende toren is omhuld met glanzend verchroomd staal en vertoont een ontwerp van elkaar overlappende bogen, geaccentueerd door driehoekige ramen. Op de 59e verdieping, vlak onder de blinkende top, vervullen acht gestileerde adelaars de rol van waterspuwers; een eind lager, op de 3le verdieping, vormt het metselwerk aan de buitenkant een dessin van gestroomlijnde automobielen. Het interieur werd door vele critici beschouwd als een onevenwichtig samenraapsel, maar de afzonderlijke elementen (verlichtings-materiaal uit inox, fraaie bronzen brievenbussen met majestueuze adelaars, liften met gestileerde bloemen en gefineerd met uiteenlopende houtsoorten, plafondschilderingen van Edward Turnbull, e.d.) waren weldoordachte en voortreffelijk uitgevoerde meesterwerken.

Schuin tegenover Chrysler Building bevindt zich het 54 verdiepingen tellende Chanin Building uit 1928, dat in slechts 205 dagen werd gebouwd voor de projectontwikkelaar en architect Irwin Chanin. De doosvormige, getrapte vorm, een ontwerp van de firma Sloan & Robertson, was niet opmerkelijk of vernieuwend, maar de versiering aan binnen- en buitenkant was gebaseerd op het thema City of Opportunity. In de hal bevinden zich bronzen panelen met allegorische reliëfs en radiatorroosters, ontworpen door René Chambellan en Jacques Delamarre, alle rijk voorzien van gestileerde figuren en wolkenkrabbers en versierd met vlammende zikkoerats, spiralen, bliksemschichten en uiteenspattende sterren. De decoratieve toegangsdeur tot de directiesuite op de bovenste verdieping werd toepasselijk versierd met stapels munten.

klik hier

klik hier
Empire State Building, New York, Lamb en Harmon, 1930-1931.

Het New York van 1931 was een heel andere stad dan dat van de jaren '20. Door de beurskracht op Wall Street waren talloze geldbaronnen van het toneel verdwenen en was dit centrum van gouden kansen behoorlijk door elkaar geschud. Het Empire State Building, dat was opgezet als een speculatief vastgoedproject in de onstuimige periode vlak voor de crash, rees op de hoek van 33rd street als een raket omhoog. Dit 381 meter hoge gebouw met 102 etages was de hoogste en bekendste wolkenkrabber ter wereld. Er wordt beweerd dat je op een heldere dag vanaf de 102e verdieping 130 km ver weg kunt kijken. Voor veel inwoners van New York, maar ook voor talloze anderen is dit nog steeds de mooiste wolkenkrabber die ooit is gebouwd.

De bouw begon op 17 maart 1930 en het bouwwerk groeide met vier en een halve verdieping per week. Het gebouw werd in 410 dagen voltooid (een record). Het is ook de enige wolkenkrabber ter wereld die gebouwd werd voor minder dan het oorspronkelijke budget

John Jacob Raskob, stichter van General Motors, stond aan het hoofd van het consortium dat aan Shreve, Lamb and Harmon opdracht gaf voor het ontwerpen van dit kantoorgebouw. Hoewel de vormgeving wat minder oogverblindend was als die van het Chrysler building, was dit gebouw net zo fraai geproportioneerd. Het progressieve inspringen bij de onderbouw en in het midden- en torengedeelte was noodzakelijk in verband met de voorschriften die moesten voorkomen dat naburige gebouwen te veel in de schaduw kwamen te staan. Maar deze ingesprongen gedeelten, samen met de Art Deco-verwijzingen in de sierlijsten van aluminium en nikkel vlak boven de vensters, en de geschulpte mast boven op de toren, verhogen stuk voor stuk de indrukwekkende uitstraling van dit gebouw.

Het Empire State Building huisvest zo'n 15.000 mensen, die werkzaam zijn bij meer dan 850 bedrijven, met vestigingen in zes werelddelen. De 73 liften gebruiken 11 kilometer liftkoker om de mensen razendsnel van de lobby naar boven te transporteren, hoewel bezoekers ook de 1860 treden naar de top kunnen beklimmen. Het gebouw bevat 113 kilometer waterleiding en 762 kilometer elektrische bedrading.

Het Rockefeller Center werd ontworpen door Raymond Hood, ontwerper van de Chicago Tribune Tower en de Newyorkse gebouwen American Radiator, Daily News en McGraw Hill. Het gebouw, dat drie blokken lang is, voorzag vele Art-Deco-kunstenaars, -ontwerpers en -ambachtslieden van een schitterend arbeidsveld. De decoratie van de Radio City Music Hall, onder toezicht van en grotendeels uitgevoerd door Donald Deskey, vormde een gigantische bijdrage tot de Art Deco door haar keuze van modernistische metalen meubels en verlichtingsartikelen, panelen van exotisch hout, geometrisch ijzerwerk, overdadige wandschilderingen, levendig behang en vloerbedekking. Het geheel getuigt van een buitensporige weelde. De wolkenkrabbers, woonhuizen en kleinere kantoorgebouwen elders in New York vertoonden eveneens duidelijk moderne elementen. Ze waren allen gekenmerkt door ingangen, hal, Liftdeuren en brievenbussen met geometrische elementen.

klik hier
Rockefeller Center, Naw York, Raymond Hood en anderen, 1931-1939. Dit enorme gebouw beslaat verscheidene blokken in het centrum van Manhattan. Naast verschillende wolkenkrabbers omvatte het ook de Radio City Music Hall (Het interieur was van Donald Desky) en een groot ondergronds netwerk van winkels en een ijsbaan.

klik hier
Detail van de massieven witte torenconstructie van het Odeon van Weston-super-Mare, T. Cecil Howitt 1935.

Bioscopen uit de jaren dertig hebben vaak een opvallende architectuur, die paste bij de fantasiewereld die achter hun deuren werd geboden

klik hier
Benzinestations als dat van Gulf in Bedford, Pennsylvania, verdwijnen nu weliswaar in een snel tempo van de Amerikaanse zijwegen, maar vormden eens een prettig herkenningsteken. Dit gebouw uit de jaren dertig lijkt op een Egyptische tempel. De geometrische en neo-klassieke motieven op de terracotta-tegels zijn kenmerkend voor veel commerciële architectuur uit die tijd.

klik hier
Detailzaak in Cansas City, McKecknie en Trask, 1929. De uitbundige decoratie op de voorgevel met opvallend de betegeling van geglazuurde terracotta in plantendruk, geometrisch en neo-klassiek patroon. Opmerkelijk zijn ook de drie lichtarmaturen en het vernuftige straal-motief in gekleurde klei eronder.

Ook grote Amerikaanse weg- en waterbouwprojecten van de jaren dertig en veertig werden gekenmerkt door Art-Deco-vormen en -decoratie: o.a. Hoover Dam; de torens van Bay Bridge in San Francisco en de Lincoln-tunnel, die de schakel vormt tussen New York en New Jersey.

Art-deco-bioscopen werden ontworpen in de Verenigde Staten en in Engeland, waar een aantal Odeons met moderne sierelementen getuigen van de eertijds jonge filmkunst. Het grootst en het meest buitensporig zijn uiteraard de bioscopen van Californië. De bioscoop-architectuur werd door talloze stijlen beïnvloed: de Moorse, de Egyptische, de Azteekse, de Amerikaans-Indiaanse, de verfijnde Franse, de hoog torenende Newyorkse en uiteraard de stijl van Hollywood zelf.

In Londen zijn talrijke roemruchte Art-Deco-gebouwen bewaard gebleven: o.a. her Savoy Theatre (1920) met standbeelden en urnen in neo-Egyptische stijl; het Strand Palace Hotel (1930) met zijn oogverblindende glaspanelen; de Hoover Factory (1932) in Perivale, een gestroomlijnde witte massa met kleurige Egyptisch-Azteekse motieven, en vele andere.

klik hier
Daily Express, Robert Atkinson, 1931, Londen. De grandioze Reception Hall van het gebouw is gedecoreerd met platen van wit en geel metaal.

klik hier
S. Charles Lee. Academy Theater in Ingelwood Californië, 1939. Bij de vormgeving van zijn biioscoop reageerde Lee op de toenemende betekenis van het autoverkeer. Met zijn opvallende vormen probeerde het gebouw de passerende automobilisten te lokken; de gang naar het gebouw moest op zich al een sensatie zijn. Voor het streamline front van het academy theater gebruikte hij voor het eerst glasstenen en aluminiumprofielen. Een spiraalvormige toren, beschilderd met lichtgevende kleuren, werd 's nachts door de speciale verlichting tot een van veraf zichtbaar stralend herkenningsteken.

De zwanenzang van de Art-Deco- architectuur werd gezongen door de New Yorkse Wereldtentoonstelling van 1939-1940, onder her motto 'De wereld van morgen' en gedomineerd door de symbolen: Trylon en Perisphere. De Art Deco verflauwde tegen het einde van de jaren dertig en maakte al spoedig plaats voor een uiterst gereduceerde, zuiver functionele stijl, waarvan eerdere ontwerpen van Le Corbusier en het Bauhaus en de strakke, doosvormige gebouwen van de Amerikaanse modernisten een verafschaduwing waren.

klik hier
De imposante voorzijde van de Philiadelphia Music School uit ca. 1929, met getrapt bovengedeelte en geometrische terracotta-decoratie. Het lange vleugel-achtige ontwerp aan de onderkant is mogelijk herhaald in de horizontale secties tussen de ramen erboven.

klik hier
Detail van de façade van het Odeon in Essex Road, Londen, met neo-Egyptische zuil en gestileerd lotusmotief. Deze voormalige bioscoop is nu een bingo-hal.

home