Hekelgem


Indeling

De voorhistorische tijd
De Keltische en de Romeinse tijd
De Frankische periode
De Middeleeuwen
Rennaissance, hervormingen ancien régime
De Brabantse omwenteling en de Franse tijd
De Nederlandse periode na 1830
De huidge eeuw


De voorhistorische tijd

In de prehistorie, die traditioneel ingedeeld wordt in de Steen-, de Brons- en de IJzertijd, 
was Hekelgem wellicht al bewoond. Dit kan afgeleid worden uit de vondsten - een stenen bijl 
en een stenen pijlpunt uit het Neolithicum of Jong-Steentijdperk - die respectievelijk in 
1974 en 1980 werden bovengehaald in de omgeving van de abdij.


De Keltische en de Romeinse tijd

Uit de Keltische periode (ca. 400 vr Christus) getuigen vooral plaatselijke toponymen die
bewijzen dat onze streek in die tijd bewoond was. Uit de Romeinse tijd worden de bewijzen
van bewoning geleverd door o.m. afgegraven urnen, munten en vaatwerk. Parallel met de 
huidige Brusselbaan ligt in Hekelgem de (oude) Romeinse baan.


De Frankische periode

Na de val van Rome (410) groeit in onze gewesten uit een synthese van Germaanse, Romeinse
en Christelijke elementen, het Frankische Rijk, dat verdeeld wordt in de Merovingische 
en de Karolingische periode. Verschillende Hekelgemse toponymen, waaronder de plaatsnaam 
"Hekelgem" dateren uit de Frankische tijd. Hakilo is de Frank die gehuisvest was op een 
hoogte bij de Kasteelstraat. Daar bouwde hij zijn domein "Hakilo Heem", dat de oorsprong 
vormt van de deelgemeente Hekelgem. Dr. J. Verbesselt situeert in zijn "Parochiewezen in 
Brabant" een domeingebied nabij de hoofdingang van de abdij : "Abuno-, Avilo- of 
Avilingo-heem. Bleregem zou het heem geweest zijn van de Frank Blaro.

Op de plaats waar nu de Kluiskapel staat, op de grens met Erembodegem, stichtte de 
Heilige Ursmarus in de 8ste eeuw een cella, die later afhankelijk zou worden van de abdij 
van Affligem.


De Middeleeuwen

Na de regering van Karel de Grote (768-814) valt het grote Frankische rijk uiteen. Een
periode van ontreddering volgt. De invallen van de Noormannen brachten een eind aan de
Karolingische beschaving. Daartegen stelt de bevolking zich onder de bescherming van 
plaatselijke heren, die daardoor hun macht uitbreiden. De verbrokkeling van het rijk wordt
daardoor nog meer bevorderd. Het land wordt steeds meer in leen gegeven. Er worden 
heerlijkheden gevormd, bestuurd door vazallen en bewoond door lijfeigenen. Hekelgem maakte 
deel uit van de heerlijkheid Asse.


De heerlijkheid Asse, dus ook Hekelgem, maakte deel uit van het hertogdom Brabant, maar
deze heerlijkheden bevonden zich in het grensgebied met het graafschap Vlaanderen. Zoals
andere heersers uit die tijd waren de graven van Vlaanderen erop uit hun grondgebied en 
macht uit te breiden. Als de graaf van Vlaanderen ten strijde trok, werd er dikwijls 
strijd geleverd rond Asse, waar de plaatselijke bevolking dikwijls het gelag moest betalen. 
Het kasteel van Hekelgem werd in 1338 volledig verwoest. In 1356 werd er gevochten tussen
Lodewijk van Male en hertog Wencelyn van Luxemburg. De streek rond Affligem, waaronder
Hekelgem, werd verwoest. In 1485 gebeurde hetzelfde door het Vlaamse leger dat tegen 
Maximiliaan te velde trok.

In 1105 sprak men van Hecelengeim als plaatsaanduiding. De naam van deze parochie wordt
vermeld in een oorkonde, waarbij de bisschop van Kamerijk de altaren van Hecelengeim en
Esshine aan de abdij schenkt.

Vanaf 1295 laat hertog Jan I van Brabant het hof ter Saele, dat nabij het kasteel werd 
gebouwd, omvormen tot schepenbank van Affligem, de plaatselijke rechtbank.

Uit de Middeleeuwse periode dateert de stichting van de Benedictijnerabdij van Affligem. 
Zoals de legende wil, werd de abdij gesticht door 7 roofridders die, nadat zij tot inkeer
waren gekomen, van Anno, de aartsbisschop van Keulen, de toelating kregen een abdij de 
stichten. De eerste abt Fulgentius was daarvoor monnik in Saint-Vanne te Verdun en leidde
de abdij gedurende 35 jaar, van 1087 tot 1122. Tijdens die bestuursperiode werden de abdij 
van Sint-Andries bij Brugge en de pastorijen van Neerwaver, Frasnes en Bornem gesticht, 
en gingen de monniken van Affligem de abdij van Maria-Laach tot bloei brengen. Onder het 
abbatraat van de tweede abbt (1122 tot 1134) werden de grootste abdijgebouwen, waaronder 
een machtige romaanse kerk met vijf torens, afgewerkt.

Ook de Hekelgemse parochiekerk wordt al vermeld in de 11de eeuw. De grondvesten zijn 
romaans en de middenbeuk vroeggotisch.

De abdij groeide tijdens de volgende eeuwen verder uit tot één van de belangrijkste 
religieuze centra van West-Europa. Getuige daarvan is haar vooraanstaande rol in het
hertogdom Brabant. Als voornaamste abdij in Brabant werd er de banier, de standaard 
van het vorstenhuis, bewaard. Ook zetelde de abt tijdens de late Middeleeuwen in de 
Staten-Generaal van Brabant.

Op religieus gebied werd haar uitmuntendheid vermeld door de Heilige Bernardus, die 
er in 1146 op bezoek was, en later door de Heilige Lutgart, die de abdij noemde 
"van allen cloosteren spieghel".

De monniken van de abdij waren goede landbouwers. Zij hebben de landbouwgronden in
de gemeente en de omliggende streek uitgebreid en verbeterd. Moerassen werden gedempt
en langs de waterlopen werden waterbeheersingswerken en spaarvijvers uitgevoerd. Als 
voorbeeld kan hier de Bellemolen in Essene vermeld worden, met zijn aanpalende vijvers 
die nog vermeld worden op de Ferraris-kaart (+1770). De abdij was de motor van een 
landbouw- en ecologisch systeem. Toen de abdijbezittingen steeds verder uitbreiding 
namen, en dit te veel werd om door de monniken te worden bewerkt, werden hoeven 
verpacht, zodat er inkomsten voor de abdij bleven. Andere inkomsten kwamen van de
verkoop van zandsteen uit de groeven van de abdij (bv. Meldert, Kravaalbos, 
Duivelsputten van Hekelgem), tot ver buuiten de huidige landgrenzen. Onder impuls van 
de abdij werden nieuwe teelten, zoals druiven- en hopkweek, sterk uitgebreid.

Renaissance, Hervorming en Ancien Régime

De Middeleeuwen lopen ten einde tegen 1492. De nieuwe tijd wordt gekenmerkt door
ontdekkingen, humanisme en renaissance, evenals door een nieuwe splitsing van de
Europese Christenheid als gevolg van de reformatie die godsdienstoorlogen teweegbrengt.
Ook in onze streek brachten geloofshervormers en godsdienstoorlogen grote onrust. 
In 1566 begon de beeldenstorm en in 1599 vallen Calvinistische troepen Hekelgem 
binnen op weg van Aalst naar Brussel.

Een ets van 1674, die zich in een Engels museum bevindt, en die een zicht op een
dorp biedt, draagt het onderschrift "Eyckelgem 1674".Antonius Sanderus, welbekend 
door o.m. zijn werk "Flandria Illustra" of "Verheerlijkt Vlaandre" verbleef de 
laatste jaren van zijn leven in de abdij van Affligem. Hij stierf er in 1664.

De Hoeve De Witte, een semi-gesloten hoeve, die gesitueerd is langs de Brusselbaan,
dateert uit die tijd. In deze hoeve woonde de griffier van de abdij Affligem, 
en Beda Regaus, de laatste proost van de abdij Affligem, was er ondergedoken 
voor de Sansculotten.

Na de verwoesting van de Elzas en Lotharingen door Lodewijk XIV (1679-1681) 
stuurt deze een leger naar onze streken omdat Spanje het tractaat, overgenomen na 
onderhandelingen in Kortrijk, niet naleefde. In 1684 was er 2.000 man muiterij en 
voetvolk in Asse. Op 16 en 17 januari van dat jaar worden een aantal dorpen, 
waaronder Hekelgem, door de Fransen platgebrand. In 1694 wordt er in Asse en 
omstreken opnieuw gemoord en gebrand.

In 1704 wordt de oude staatsbaan, die al sinds de Middeleeuwen bestond
(handelsweg Brugge-Keulen) verlegd en gekasseid.

Pas in de 18de eeuw kwam er terug vrede en welvaart in het land tijdens de periode 
van de Oostenrijkse vorsten. De steenweg van Brussel naar Aalst wordt aangelegd.
De mensen genoten van rust en vrede ; kermissen en toneelstukken bloeiden.

Tijdens deze periode werd de Kluiskapel gebouwd (1758). Later, in 1858, werd 
het bouwvallig gedeelte ervan gesloopt, zodat alleen nog het hoofdkoor overbleef. 
Dit gedeelte bestaat nog, werd gerestaureerd en beschermd als monument.

In 1763 worden plannen gemaakt voor nieuwe groots opgevatte abdijgebouwen.
De architect is Laurent Dewez, één van de bekendste architecten in neo-klassieke stijl.
De oudste van de twee windmolens van Hekelgem (de oude molen) dateert van 1785. 
Hij werd gebouwd door Jozef Van Lierde op de plaats waar sinds vele eeuwen 
een houten molen stond. Deze molen werd geklasseerd als monument en voor de 
eerste maal gerestaureerd in 1957-1958. Een tweede restauratie greep plaats in 1994.


De Brabantse Omwenteling en de Franse tijd

Alhoewel de galg op de Boekhoutberg in 1794 publiek werd verkocht, brachten de laatste
jaren van de 18de eeuw opnieuw beroering. De nieuwe reglementen van keizer Jozef II 
gaven aanleiding tot de Brabantse Omwenteling. Na de slag van Fleurus (1794) viel
ons land in handen van Frankrijk. De officiële inlijving gebeurde op 1 oktober 1795.
Op 5 september 1796 werd het decreet van de afschaffing van de kloosters gepubliceerd. 
Op 11 november volgde de uitdrijving van de monniken. Ook de niet-religieuzen in onze
streken hadden heel wat te leiden onder de Franse bezetting. De hoop die oorspronkelijk 
gevoed werd door de leuze "vrede, vrijheid, broederlijkheid" verzwond al vlug. Deze
bezetting sloeg over in plunderingen en roverij.


De Nederlandse periode na 1830

Uit deze periode (1827) dateert de bouw van de nieuwe molen op de Boekhoutberg. Alhoewel
beschermd sinds 1941, is deze molen praktisch tot puin vervallen.

In 1869 kunnen de monniken een schamele rest van de abdij terug verwerven. Sinds 1837 
waren zij terug samen in Dendermonde. Een gedeelte van de vervallen en verwoeste gebouwen 
in Affligem wordt terug bewoonbaar gemaakt. Het monnikenleven krijgt weer vorm en in 1887 
wordt het klooster in zijn waardigheid hersteld. De eerste abt na het herstel is Godehard Heigl.

Het zandtapijtleggen, waarvoor Hekelgem voornamelijk in de eerste helft van onze eeuw
bekendheid 
verwierf, zou ontstaan zijn in 1873 in de herberg "Den Destel", thans Oud-Zandtapijt. 
Daar strooide Adèle Callebaut, en later de familie De Boeck, gedurende vele jaren 
kunstvolle zandtapijten.


De huidige eeuw

In het begin van deze eeuw (1911) komt in Transvaal (Zuid-Afrika) een benedictijnermissie tot
stand, waarvoor het initiatief genomen werd door Abt Heigl van Affligem. In 1912 wordt deze 
abt opgevolgd door Benedictus van Schepdael, die in 1951 op zijn beurt opgevolgd wordt door 
Franco de Wyels.

De abdijgebouwen werden uitgebreid naar het ontwerp van architect A. Kropholler. 
In 1934 werden deze nieuwe gebouwen ingewijd. In de eerste helft van deze eeuw start de abdij
met de uitgave van een volksmissaal, de eerste in het Nederlands. In 1932 wordt het vroegere 
vrouwenklooster afhankelijk van de abdij Affligem (Sint-Wivina-klooster van Groot-Bijgaarden), 
en het benedictinessenklooster Maria Mediatrix werd opgericht. Vanaf 1967 start de abdij met 
het Cultureel Centrum, dat tot op heden een groeiende en intense culturele werking heeft op 
diverse terreinen.